مباحثى در وجود و غيره مىباشد ، و اين مباحث و اصولا مطالعهء اين كتاب خوانندهء عزيز را از آن چهارده اصل كه ما از بيان بزرگان و اكابر عرفان در مقدمهء كتاب فكوك گذارده‌ايم بىنياز نمىكند ، لذا مطالعه و فهم آنها پژوهشگر عرفان را در اين راه يارى كرده و راه را برايش هموار مىسازد . ذكر اين نكته در اينجا ضرورى است ؛ همانطور كه گفتيم كتاب مفتاح الغيب - به واسطه اعضالش - در كمند ترجمه در نمىآيد و حاصل ترجمه‌اش نوشتارى مىشود كه نه مترجم و نه خواننده از آن چيزى درك نمىكنند ، و اين همانطور كه گفتيم به واسطهء رمزى بودن و اغلاق بىحدش مىباشد ، ولى شرح آن - يعنى مصباح الانس - از اغلاق كمترى برخوردار است و اكثرا به لباس ترجمه آراسته مىشود ، لذا چون اين كتاب ؛ شرحش با متن آميختگى دارد ، يعنى شرحش مزجى است ، لذا اگر خوانندهء گرامى در جايى ملاحظه كرد كه ترجمه بسيار پيچيده و دشوار است ؛ حمل بر تسامح و كوتاهى مترجم نكند و يقين بداند : آن مواضع پيچيده مربوط به مفتاح الغيب است و بر همان دشوارى خود استوار است « 1 » ، لذا آن را مىتوان با مصباح الانس عربى كه همراه با مفتاح الغيب - بطور مستقل و جدا - چاپ شده تطبيق كند و صدق گفتارمان ثابت شود ، البته در مصباح الانس عربى ، فقرات مفتاح الغيب با حروف سياه و يا داخل در گيومه [ ] مشخص شده است . موضوع ديگرى كه ذكرش در اينجا لازم است اينكه ؛ اين‌گونه كتب همانطور كه در مقدمهء اين كتاب و كتاب فكوك و نفحات الهيه گفته شد ؛ بدون استاد متضلّع در فن - كه متأسفانه قليل الوجوداند - كاملا قابل درك نيست ، لذا

--> ( 1 ) - به ويژه اواخر كتاب كه مقاصد باب در مقامات انسان كامل الهى است بقدرى پيچيده و معضل است كه شارح و محشيان از كنار آن به آرامى گذشته‌اند ، جايى كه عقاب پر بريزد * از پشّهء لاغرى چه خيزد ؟